Hetzelfde model, een ander contract: waarom Zweden ChatGPT en Claude afsluit

Of: waarom het verschil tussen een vertaalbureau en een voorbijganger niet in hun Engels zit

Zweden heeft ChatGPT en Claude niet verboden. Dat is wat de koppen zeggen, maar het klopt niet helemaal. De Zweedse regeringsdiensten hebben de websites van ChatGPT en Claude afgesloten. De taalmodellen erachter mogen hun medewerkers nog altijd gebruiken, langs een andere deur. Het verschil tussen die twee deuren is geen kwestie van techniek. Het is een kwestie van contract.

ChatGPT en Claude geblokkeerd in Zweden: wat er gebeurde

De voordeur dicht

Het Regeringskansliet, de diensten die de Zweedse premier en de regering ondersteunen, stuurde zijn medewerkers een mail. Daarin stond volgens de openbare omroep SVT dat “de browserinterface van de AI-diensten ChatGPT en Claude” vanaf maandag 26 oktober 2026 niet langer bereikbaar is vanaf werkcomputers.

Wat blijft:

• Microsoft Copilot. Medewerkers worden daarnaar doorverwezen. Copilot werd goedgekeurd na een interne controle, waarna de beveiliging ervan verder werd aangescherpt.
• Intric. Dat is een platform van een Zweeds bedrijf waarop medewerkers AI-assistenten bouwen en gebruiken met de eigen gegevens van de regeringsdiensten. Volgens dezelfde mail hebben medewerkers daar “nog altijd toegang tot de taalmodellen ChatGPT en Claude”.

De reden gaf digitaliseringsdirecteur Mikael Wettercrantz op het intranet: het gebruik van AI-diensten waarmee het Regeringskansliet geen overeenkomst heeft, kan gevolgen hebben voor de informatiebeveiliging. Een interview met de radio wees de digitaliseringsdirecteur af.

Zweden is daarin niet alleen. De Zweedse belastingdienst, Skatteverket, en SiS, de dienst die jeugdinstellingen en verslavingszorg beheert, voerden eerder al vergelijkbare blokkades in. De dienst voor gerechtelijke invordering, Kronofogden, overweegt het. Het gaat dus niet om een nationaal verbod, maar om overheidsdiensten die hun eigen werkcomputers afschermen.

Eén vraag blijft open, en ze is niet onbelangrijk. Microsoft biedt in Copilot ook modellen van Anthropic aan. Of die bij de Zweedse regering aanstaan, zeiden de regeringsdiensten niet.¹

Het vertaalbureau en de voorbijganger

Stel dat je een contract moet laten vertalen. Je kunt naar een vertaalbureau gaan waar je een overeenkomst mee hebt: het bureau zwijgt over wat het leest, bewaart je tekst niet langer dan nodig en laat je nakijken hoe het werkt. Of je kunt het aan een voorbijganger vragen die toevallig uitstekend Engels spreekt.

De voorbijganger kan net zo goed vertalen als het bureau. Misschien zelfs beter. Het verschil zit niet in het Engels. Het zit in wat er na de vertaling met je contract gebeurt, en in wie daar verantwoordelijk voor is.

Dat is precies wat Zweden doet. De websites van ChatGPT en Claude zijn de voorbijganger: een dienst die je met een persoonlijk account gebruikt, onder de algemene voorwaarden van de aanbieder. Intric en Copilot zijn het vertaalbureau: dezelfde of vergelijkbare modellen, maar via een overeenkomst die de regering zelf onderhandelde. Het model is hetzelfde. De voordeur is anders.

Daarom is “Zweden verbiedt ChatGPT en Claude” een misleidende kop. Zweden verbiedt het gebruik zonder contract.

En in Vlaanderen?

Ook Vlaamse ambtenaren werken met AI. Digitaal Vlaanderen publiceerde in 2024 richtlijnen voor het gebruik van publiek toegankelijke generatieve AI. Die zijn minder streng dan de Zweedse aanpak, maar de logica is dezelfde:

• Gebruik liefst Copilot met een werkaccount. De richtlijnen raden Microsoft Copilot met commerciële gegevensbescherming aan, ingelogd met het werkaccount van de Vlaamse overheid, omdat Microsoft de ingegeven gegevens dan niet verder gebruikt of deelt.
• ChatGPT mag, met voorzichtigheid. “Als je toch ChatGPT gebruikt”, vragen de richtlijnen om de optie uit te zetten waarmee gesprekken voor training gebruikt worden, en waarschuwen ze dat ook dan geen gevoelige informatie mag worden ingegeven.
• Geen gevoelige informatie. Alleen informatie die iedereen mag zien, en zeker niets boven de tweede vertrouwelijkheidsklasse, tenzij na een risicoanalyse met advies van de functionaris voor gegevensbescherming.
• Geen beoordelingen over personen. Generatieve AI mag niet gebruikt worden om beoordelingen over personen te schrijven of beslissingen over personen te nemen.
• Privé en werk gescheiden. Gebruik niet dezelfde inloggegevens voor professioneel en persoonlijk gebruik.

Die richtlijnen dateren van 2024 en noemen nog Claude 2 en Bing Chat Enterprise. Mogelijk bestaat er intussen een nieuwere versie. Maar de kern is na twee jaar nog even actueel als in Stockholm.

Kmo-Kristof: Zweden verbiedt ChatGPT en Claude. Zijn die dan gevaarlijk?

Security-Sofie: Niet gevaarlijker dan Copilot. Zweedse ambtenaren mogen dezelfde modellen nog gebruiken, via een platform waarmee de regering een contract heeft.

Kmo-Kristof: Dus ze blokkeren de website, niet de AI.

Security-Sofie: Precies. Het verschil zit in wat er met de gegevens mag gebeuren, en wie daarvoor tekent.

Kmo-Kristof: Mijn mensen gebruiken de gratis versies. Met hun eigen account.

Security-Sofie: Dan heb jij geen contract. Zij hebben er wel een, met voorwaarden die ze niet gelezen hebben.

Kmo-Kristof: En als ik het gewoon verbied?

Security-Sofie: Dan gebruiken ze het op hun gsm. Zweden gaf zijn mensen eerst een alternatief, en sloot pas daarna de deur.

Wat het betekent voor je zaak

Een kmo is geen regering, maar het probleem is hetzelfde: medewerkers die met goede bedoelingen klantgegevens, offertes of personeelszaken in een AI-dienst plakken waar het bedrijf geen afspraken mee heeft.

• Kies een AI-dienst met een contract. De meeste grote aanbieders hebben zakelijke versies met eigen voorwaarden over bewaring, training en vertrouwelijkheid. Lees ze, en vraag een verwerkersovereenkomst als er persoonsgegevens in gaan.
• Geef eerst een alternatief, sluit dan pas af. Een verbod zonder goed werkend alternatief verplaatst het probleem naar privétoestellen. Zweden deed het in de goede volgorde.
• Werk met een eenvoudige indeling van je informatie. Je hebt geen classificatieraamwerk van de Vlaamse overheid nodig. Drie niveaus volstaan: publiek, intern en vertrouwelijk. Vertrouwelijk gaat nooit in een AI zonder contract.
• Laat AI niet over mensen oordelen. De Vlaamse richtlijnen zeggen het uitdrukkelijk, en het geldt ook in een kmo: geen evaluaties, sollicitaties of sancties door een AI-assistent. Lees ook ons stuk over de Britse rechercheur die met Copilot beslissingen zou hebben genomen.
• Schrijf het op. Welke tools, met welk account, voor welke gegevens: dat hoort in een AI-beleid voor je kmo.

De voordeur

Zweden heeft niet beslist welk taalmodel het slimst of het veiligst is. Het heeft beslist langs welke deur zijn medewerkers mogen binnengaan. De modellen staan aan beide kanten van de muur. Alleen aan één kant ligt een contract op tafel.

Voor een kmo is dat de bruikbaarste les uit Stockholm. De vraag is niet welke AI je mensen gebruiken. De vraag is of jij weet onder welke voorwaarden.