# Versleuteling

> Gegevens onleesbaar maken voor wie de sleutel niet heeft, zodat onderschepte of gestolen data waardeloos blijft.

**Versleuteling**, ook encryptie genoemd, zet leesbare gegevens om in iets wat zonder de juiste sleutel nergens op slaat. Wie een versleuteld bestand of bericht onderschept of steelt, heeft dan wel de bits, maar niet de inhoud. Je gebruikt het elke dag zonder het te merken: bij internetbankieren, in chatapps en op je telefoon.

**In het kort**

1. Versleuteling onderweg beschermt het verkeer tussen toestellen, versleuteling in rust de opgeslagen gegevens.
2. Bij end-to-endversleuteling heeft alleen jij de sleutel, niet de dienstverlener.
3. De vraag die telt, is niet of iets versleuteld is, maar wie de sleutel heeft.


*Of: waarom het slot openbaar mag zijn, zolang de sleutel het niet is*

## Hoe versleuteling werkt, en waarom alles om de sleutel draait

Ik lees bijna geen productpagina meer zonder het woord versleuteling. Clouddiensten, chatapps, laptops en back-updiensten beloven het allemaal, vaak met een indrukwekkend etiket erbij („van bankniveau” is een favoriet). Dat is goed nieuws, want de wiskunde erachter is werkelijk sterk. Die wiskunde is ook het minst interessante deel van het verhaal. De vraag die er wel toe doet, staat zelden op die productpagina: wie heeft de sleutel?

### Een hangslot uit de doe-het-zelfzaak

Een hangslot is een goed vertrekpunt. Iedereen weet hoe het werkt, je koopt het in elke doe-het-zelfzaak, en het mechanisme is geen geheim. Toch krijgt niemand je fietsenkast open zonder jouw sleutel.

Moderne versleuteling werkt net zo. De methode, het algoritme in het jargon, is openbaar en door specialisten wereldwijd onderzocht. Het geheim zit volledig in de sleutel. Dat is geen zwakte maar een sterkte: een methode die iedereen heeft mogen aanvallen en die overeind blijft, verdient meer vertrouwen dan een methode die alleen veilig is zolang niemand weet hoe ze werkt. (Een leverancier die met zijn „eigen, geheime versleuteling” uitpakt, verkoopt dus vooral een slot dat weinig mensen hebben mogen testen.)

Elke fietsenkast leert je nog iets. Een inbreker die hem wil openen, begint zelden met het slot. Hij kijkt eerst onder de deurmat, dan naar de spijker naast de deur, en soms staat de deur gewoon open. Bij versleuteling is dat niet anders.

### Drie ingrediënten en een getal van 78 cijfers

Er zijn altijd drie ingrediënten:

- de **leesbare gegevens**, in het vakjargon klaartekst: een document, een foto, een bericht;
- de **sleutel**: een lang, willekeurig getal;
- het **algoritme**: het rekenrecept dat gegevens en sleutel door elkaar haspelt.

Het resultaat heet de cijfertekst: een reeks tekens die eruitziet als ruis. Met de juiste sleutel draai je het proces om en krijg je de leesbare gegevens terug. Dat heet ontsleutelen.

Waarom kan niemand de sleutel gewoon raden? Omdat er te veel mogelijkheden zijn. Een veelgebruikte sleutellengte is 256 bits, en het aantal mogelijke sleutels van die lengte is een getal van 78 cijfers. Alle mogelijkheden uitproberen, zelfs met alle computers ter wereld samen, zou onvoorstelbaar veel langer duren dan het heelal oud is.

Daarom richten aanvallers zich zelden op de wiskunde, en veel vaker op wat eromheen ligt. Een zwak wachtwoord dat de sleutel beschermt, is de sleutel onder de deurmat. Een sleutel die slordig bewaard wordt, hangt aan de spijker. En een toestel dat onvergrendeld blijft liggen, is de deur die openstaat.

### Eén sleutel of twee

Bij **symmetrische versleuteling** gebruik je dezelfde sleutel om te versleutelen en te ontsleutelen, zoals bij een gewone voordeur. Dat is snel en geschikt voor grote hoeveelheden gegevens. Het probleem: hoe bezorg je de sleutel veilig aan de ander, zonder dat iemand onderweg meekijkt?

Bij **asymmetrische versleuteling** heeft iedereen een sleutelpaar. Denk aan een brievenbus met een gleuf. De **publieke sleutel** is de gleuf: iedereen mag die kennen en er iets in steken. De **private sleutel** is het sleuteltje van de brievenbus: alleen jij hebt het, en alleen daarmee haal je er iets uit.

In de praktijk worden beide gecombineerd. Met de asymmetrische methode spreken twee partijen veilig een gemeenschappelijke sleutel af, en daarmee versleutelen ze het eigenlijke verkeer, symmetrisch en snel. Dat gebeurt bij elke beveiligde website die je opent, in een fractie van een seconde.

### Onderweg en in rust

Twee situaties, die los van elkaar geregeld worden.

**Onderweg**: het verkeer tussen je browser en een server, of tussen je telefoon en een app. Dat is wat het slotje in de adresbalk aangeeft en waar de s in https voor staat. De techniek erachter heet TLS, en vandaag is dat de norm, niet de uitzondering. Het beschermt je bijvoorbeeld op de wifi van een station of café, waar iemand op hetzelfde netwerk anders zou kunnen meelezen. Een [VPN](/begrippen/internet-en-cloud/vpn/) voegt daar een extra versleutelde tunnel aan toe, tot bij de VPN-aanbieder.

Wat versleuteling onderweg niet doet: je vertellen of de site aan de andere kant te vertrouwen is. Ook een nagemaakte loginpagina heeft een slotje. Het slotje zegt dat niemand onderweg meeleest, niet wie er aan het andere eind zit. Daarover meer bij [phishing](/begrippen/privacy-en-beveiliging/phishing/).

**In rust**: de gegevens zoals ze op een schijf staan, bij jou of bij een dienstverlener. Een leverancier die zegt dat hij versleutelt, bedoelt meestal dit, en houdt daarbij vaak zelf de sleutel.

Op je eigen toestellen gaat het om schijfversleuteling. macOS biedt die ingebouwd aan, en Windows ook, al hangen de naam en de mogelijkheden af van je versie (Home of Pro). Recente smartphones versleutelen hun opslag doorgaans standaard, met je schermvergrendeling als toegang.

### Een laptop op de trein

Neem een zelfstandige boekhouder die op vrijdagavond haar laptop in de trein laat liggen. Erop staan haar mailbox, de map met klantendossiers en de wachtwoorden die ze in de browser heeft opgeslagen. Met schijfversleuteling is dat een verloren toestel en een vervelend weekend. Zonder is het een open boek voor wie hem vindt.

Voor een zelfstandige of kmo telt dat ook juridisch. Onder de [AVG](/begrippen/privacy-en-beveiliging/avg/) kan het verlies van een versleuteld toestel een heel ander verhaal zijn dan het verlies van een onversleuteld toestel, bijvoorbeeld voor de vraag of je de betrokken klanten moet verwittigen.[^1]

### End-to-end: waar de sleutel ligt, is de hele vraag

Bij **end-to-endversleuteling** gebeurt het versleutelen en ontsleutelen alleen op de toestellen van de gebruikers, aan de twee uiteinden. De dienstverlener in het midden vervoert en bewaart alleen onleesbare gegevens. Hij kan ze niet lezen, en kan ze dus ook niet afgeven aan wie erom vraagt.

Veel chatapps werken zo voor berichten tussen personen. Bij e-mail en [cloudopslag](/begrippen/internet-en-cloud/cloudopslag/) is het eerder de uitzondering: daar versleutelt de aanbieder meestal wel, maar met een sleutel die hij zelf beheert.

### Een gesprek over een homepage

> **Kmo-Kristof:** Onze nieuwe clouddienst versleutelt alles. Het staat op de homepage, in grote letters.
>
> **Security-Sofie:** Wie heeft de sleutel?
>
> **Kmo-Kristof:** Hoe bedoel je? Het is versleuteld.
>
> **Security-Sofie:** Als je je wachtwoord vergeet, kunnen ze je dan helpen?
>
> **Kmo-Kristof:** Ja, gelukkig. Ze sturen gewoon een resetlink.
>
> **Security-Sofie:** Dan kunnen zij ook aan je bestanden. Anders viel er niets te herstellen.
>
> **Kmo-Kristof:** Dat stond niet op de homepage.
{.dialoog}

Dat maakt de dienst niet slecht. Bewaart de dienstverlener de sleutel zelf, dan is versleuteling nog steeds nuttig: ze beschermt tegen een gestolen schijf of een gekraakt datacenter. Alleen niet tegen de dienstverlener zelf, en niet tegen een gerechtelijk bevel dat bij hem terechtkomt.

End-to-end heeft ook een prijs, en die is het spiegelbeeld van Kristofs resetlink. Vergeet je je wachtwoord en heb je je herstelsleutel niet bewaard, dan kan niemand je helpen: de aanbieder heeft de sleutel niet. En handige functies zoals zoeken in je bestanden op de server of een voorbeeld in de browser werken soms beperkter of niet.

Vraag dus niet of iets versleuteld is. Vraag wie de sleutel heeft.

### Versleuteling is geen hashing

In berichten over datalekken lees je soms dat de wachtwoorden „gehasht” waren. Een hash is een soort vingerafdruk van gegevens, en die werkt maar in één richting: van een wachtwoord maak je de hash, maar uit de hash kun je het wachtwoord niet terugrekenen. Goede diensten bewaren daarom niet je wachtwoord, maar alleen de hash ervan. Bij het inloggen berekenen ze de hash van wat je intikt en vergelijken ze.

Versleuteling is wel omkeerbaar, voor wie de sleutel heeft. Dat is het verschil. Een gelekte lijst gehashte wachtwoorden is minder erg dan een lijst in klaartekst, maar zwakke wachtwoorden kunnen aanvallers alsnog achterhalen door massaal te gokken en de uitkomsten te vergelijken. Nog een reden voor lange, unieke wachtwoorden uit een [wachtwoordmanager](/begrippen/privacy-en-beveiliging/wachtwoordmanager/).

### Wat mensen vaak verkeerd denken

**„Versleuteld betekent anoniem.”** De inhoud is afgeschermd, de omstandigheden vaak niet. Wie met wie communiceert, wanneer, hoe vaak en vanaf welk adres: dat heet metadata, en die blijft voor de dienstverlener of je internetprovider vaak zichtbaar.

**„Met een krachtige computer kraak je dat wel.”** Niet als de methode goed is en de sleutel lang en willekeurig. De zwakke plek is bijna altijd iets anders: een kort wachtwoord, een onvergrendeld toestel, een sleutel op een post-it. Voor de langere termijn werken onderzoekers wel aan nieuwe methodes die bestand zijn tegen kwantumcomputers, omdat die bepaalde asymmetrische technieken ooit zouden kunnen breken.

**„Ik heb niets te verbergen.”** Versleuteling gaat niet over verbergen, maar over beschermen: je rekeninguittreksels, de gegevens van je klanten, de foto's van je kinderen. Je doet je voordeur ook op slot zonder dat je iets te verbergen hebt.

**„Versleuteld is hetzelfde als veilig bewaard.”** Versleuteling beschermt tegen meelezen, niet tegen verlies. Wie de sleutel kwijt is, is de gegevens kwijt. Criminelen gebruiken versleuteling zelfs tegen je: bij gijzelsoftware, of ransomware, versleutelen ze jouw bestanden en vragen ze losgeld voor de sleutel. Tegen verlies helpt alleen een [back-up](/begrippen/internet-en-cloud/back-up/), die je best los van het toestel bewaart.

### Wat je vandaag kunt doen

- **Zet schijfversleuteling aan** op je laptop en controleer of ze echt actief is. Bewaar de herstelsleutel die je daarbij krijgt op een veilige plek, los van de laptop zelf.
- **Stel een schermvergrendeling in** op je telefoon, met een pincode van meer dan vier cijfers, en laat hem automatisch vergrendelen.
- **Kijk naar het adres, niet alleen naar het slotje**, voor je ergens gegevens invult.
- **Kies voor end-to-endversleuteling** waar het ertoe doet, zoals gevoelige gesprekken en bestanden met gegevens van klanten of patiënten. Dat kan via een dienst die het aanbiedt, of door bestanden zelf te versleutelen voor je ze uploadt.
- **Bescherm de sleutel.** Meestal is dat in de praktijk je wachtwoord. Een sterk, uniek wachtwoord en [tweefactorauthenticatie](/begrippen/privacy-en-beveiliging/tweefactorauthenticatie/) zijn de voordeur van al die versleuteling.

Wie heeft de sleutel, vroeg ik in het begin. Bij de productpagina van een ander moet je die vraag zelf stellen. Bij je eigen laptop hoort het antwoord eenvoudig te zijn: jij, met een herstelsleutel op een plek waar een inbreker niet eerst gaat kijken. Niet onder de deurmat, dus.

[^1]: De AVG noemt versleuteling zelf als voorbeeld. Een lek hoef je in principe niet aan de betrokkenen te melden als de gegevens onbegrijpelijk zijn voor wie er geen toegang toe mag hebben, bijvoorbeeld door versleuteling. Dat veronderstelt wel dat het wachtwoord niet op een briefje in dezelfde laptoptas zat.